Tuesday, December 2, 2008
चोर्लाची सफर
मोटारसायकलने बेळगावला जाणे येणे मला नवे नाही. काही वर्षापूर्वी नोकरीनिमित्त बेळगावात होतो, तेव्हा महिना-दोन महिन्यांतून एकदा अशी रपेट करायचो. चोर्ला घाटातील मार्ग माझ्या आवडीचा बनला होता. एक तर तुलनेने अंतर कमी आहे, घाटातून आणि पुढे कणकुंबी, जांबोटीच्या भागातून जाताना, गारवा भरून राहिलेली आल्हादक हवा अंगाला झोंबण्यातला अनुभव विलक्षण सुखावणारा,चैतन्यदायी असतो.अगदी सकाळच्या प्रहरापासून संध्याकाळी सूर्य मावळतीला गेल्यानंतर अंधारून येणाऱ्या प्रहरी या मार्गावरून मी अनेकदा प्रवास केला आहे. प्रत्येक प्रवासाच्या शेवटी थकव्याच्या जागी उरात भरभरून आलेल्या चैतन्याचा, तजेलदारपणाचा अनुभव मी घेतला आहे.
चोर्ला घाटात प्रवेशताच आधीच्या अनेक वेळच्या प्रवासाचे आठव मनात पिंगा घालू लागले. त्यात आदल्या रात्री पडलेल्या पावसामुळे झाडे-वेली आणि रस्ताही ओलेता झालेला होता. त्या आर्द्रतेचा शीतल स्पर्श शरीराला आलिंगत होता. डोळ्यांनाही गारवा थंडावत होता. परिसरात भरून राहिलेला वनस्पती-मातीचा ओलीत अवगुंठित झालेला गंध आत्म्याला डोलावणारा होता. खूप दिवसांनी, अपरिहार्यपणे का असेना, या सफरीवर निघालो याचा मनस्वी आनंद उचंबळून आला.
घाटातील वळणे पार करताना आपण कुठल्या तरी अनामिक आनंदप्रदेशात विहरत असल्यासारखे वाटत होते. घाट संपताच एका बाजूला पार त्या टोकापर्यंत खुलणारे आसमंत, डोंगरकड्यावरून एकदम तुटून विलग झाल्यासारखा दिसणारा खालचा वनराजीचा भाग, त्या सर्वांवर पसरून राहिलेली आत्ममग्न निळाई-- चोर्लाचे ते मनभावन रूप तसेच डोळ्यासमोर उलगडून राहिले. चोर्ला तसाच आहे. स्वागतशील. निमंत्रणाचे बाहू पसरून आनंद वाटू पाहणारा.त्या रमणीय प्रदेशात रमायला लागलो इतक्यात जोरदार गचका बसला.पायाखालच्या वास्तवाचे भान आणून देण्यास तो पुरेसा होता.गोव्याची हद्द संपून कर्नाटकाचे राज्य सुरू झाले होते.आता बेळगावला पोचेपर्यंत खड्ड्यांचे दणके खात, अनेक ठिकाणी रस्त्याचा शोध घेत जावे लागणार होते.
चोर्लाचा परिसर जितका गोंजारणारा,डोळ्यांना तृप्त करणारा आहे, त्याच्या नेमके विरुद्ध इथल्या रस्त्याचे चरित्र आहे.चोर्ला वर्षानुवर्षे आहे तसा आहे आणि रस्ताही तसाच, खड्ड्यात आणि मातीत रुतलेला, वाहन चालविणाऱ्यांची हाडे खिळखिळी करण्याचे आव्हान देणारा,नस् न नस पिळवटून टाकणारा. त्याची सुरवात झाली होती.
मध्ये मध्ये खड्डे पडलेला, डांबर उखडलेला रस्ता पार करून कणकुंबीच्या टप्प्यात पोचलो. कणकुंबीचा रस्ता कायम खड्ड्यात हरवलेला असतो. आताही तसाच तो होता. त्यात नावीन्य नव्हते.या मार्गावर उतरलो, की कणकुंबीच्या तेवढ्या टप्प्यात खड्ड्याशी मुकाबला अपरिहार्य असतो.पण, जांबोटी काढून खानापूर फाट्याकडून बेळगाव फाट्यावर गाडी वळवली आणि रस्त्याचे जे रौद्र रूप सामोरे आले त्याने मी पार हबकून गेलो. खूप मागे पावसाळ्यात काही वेळा या रस्त्याने प्रवास केला होता. खंदकासारखे खड्डे आणि एकाच चाकोरीतून सतत वाहने हाकली गेल्याने चिखलाचे कधी ओले, कधी वाळलेले फत्तरासारखे उंचवटे अनुभवले होते.चिखलातून चाक पुढे सरकेनासे झाल्याने पायाने रेटा देऊन गाडी ढकलत इंच इंच रस्ता सर करण्याचा अनुभव माझ्या गाठीशी आहे.एकदा माझे मित्र डॉ. विठ्ठल ठाकूर यांच्या स्कूटरने आम्ही या मार्गाने गेलो होतो.तेव्हा संपूर्ण रस्त्याचीच खड्डे पडून चाळणी झाली होती.डांबरी असलेला हातभर तुकडा दिसला,की आम्ही "हा बघ, बघ, रस्ता चांगला आहे,' असे ओरडत, स्थितीची खिल्ली उडवीत,उपहास करीत तो प्रवास पूर्ण केला होता.तोवरचा तो सर्वांत वाईट अनुभव होता. यावेळचा अनुभव या सर्वांच्या वरताण ठरला.
खानापूर फाट्याकडून वळताच रस्त्याऐवजी चिखलाने स्वागत केले. पुढे चाललेल्या ट्रकने घातलेल्या चाकोरीतून सरकत राहिलो. ती निसरडी बनली होती.उतरणीवर दोनदा घसरून पडता पडता सावरलो. पुढच्या दहा किलोमीटरच्या टप्प्यात कधी घसरून पडेल ही भीती डोक्यात वागवीतच मार्गक्रमण करावे लागले. खरे तर मार्ग नव्हताच.चार पदरी वगैरे रस्ता करण्याचे काम काढल्याच्या खुणा दिसल्या. भारी यंत्रेही दिसली. रस्ता गायब होता. मोठा रस्ता करण्यासाठी आखलेल्या ट्रॅकमध्ये रोजच्या आणि नैमित्तिक वाहनांच्या वर्दळीने चाकोऱ्या निर्माण झाल्या आहेत. एखाद्या माळावर वाहनाच्या वर्दळीने मार्ग बनावा तशी स्थिती होती.त्यात पाऊस पडल्याने चिखल आणि निसरड झाली होती. बहुतेक चढाचा रस्ता असल्याने चाके जमिनीवर ठरत नव्हती.पाय टेकवावे तर चिखलात बरबटणे अटळ होते. तिथे चारेक वेळा निसरून पडताना वाचलो.इतका भयानक अनुभव या रस्त्याचा कधीही आला नव्हता.मला त्याची इतकी धास्ती वाटली, की त्या मार्गाने परतीच्या प्रवासाची कल्पनाला क्षणभरही मनात टिकली नाही.
या रस्त्याची स्थिती बेवारशी पडून सडलेल्या मृतदेहासारखी झाली आहे. गोवा आणि कर्नाटकाला जोडणारा हा महत्त्वाचा, जवळचा रस्ता आहे.वाहन रहदारीसाठी सोयीचा आणि इंधनाची मोठी बचत साधणारा आहे.पर्यायाने राष्ट्रीय संपत्तीचा अपव्यय टाळण्याचे तो माध्यम ठरू शकतो. कर्नाटकाच्या राज्यकर्त्यांनी सीमाभागातील मराठी भाषकांच्या तिरस्कारापोटी कायमच या रस्त्याकडे दुर्लक्ष केले आहे. त्याची उपेक्षा केली आहे. गोव्याने स्वखर्चाने तो रस्ता बांधण्याचा आणि त्याची देखभाल करण्याचा दिलेला प्रस्तावही कर्नाटकी राज्यकर्त्यांना मानवला नाही. इतका पराकोटीचा द्वेष त्यांच्या ठायी सीमाभागाबद्दल धगधगतो आहे. त्यांचा विकासाचा कोरडा ठणाणा चाललेला असतो.सामान्य माणसांच्या किमान सोयी- समाधानाची पर्वाच त्यांना राहिलेली नाही. चोर्ला रस्त्याची परवड ही त्यांच्या असंवेदनशीलतेची, असहिष्णुतेचे आणि सडक्या मनाची कहाणी आहे.
रस्त्याची दुरवस्था माहीत असूनही मी अनेकदा तेथून प्रवास केला आहे. त्या निसर्गाने कधीच कद्रूपणा दाखवला नाही. तो नेहमीच मोहवतो. आपुलकीची साद घालतो.चोर्लातून जाताना निसर्गाच्या दातृत्वाने मन भारून जाते. रस्ता माणसाच्या दुष्टाव्याची कागाळी करीत व्यथित करीत जातो. निसर्गाच्या पवित्र गाथेत हा दुष्टावा कधी विराम पावतो, त्याची प्रतीक्षा आहे.
Monday, December 1, 2008
नैतिकतेचे ढोंग
देशांतर्गत सुरक्षिततेच्या तसेच दहशतवादी कारवायांना आला घालण्याच्या आघाड्यांवर सातत्याने आलेल्या अपयशाने कॉंग्रेस सरकारची नाचक्की झाली आहे. पाटलांचा राजीनामा हा त्या नाचक्कीतून काही क्षणासाठी तोंड लपविण्याचे साधन आहे. विरोधी पक्षही पाटलांच्या राजीनाम्याने खूष आहे. जणू राजीनामा मागणे आणि तो देणे यातच समस्यांची तोड आहे ! दहशतवादाला आळा घालणे, त्याच्या प्रतिकारासाठी सक्षम यंत्रणा उभारणे, ती कार्यरत ठेवणे ही सामूहिकही जबाबदारी आहे. गृह खाते सोपवलेल्या व्यक्तीचा त्यात प्रमुख सहभाग अपेक्षित धरलेला असल्याने यशापयशाच्या प्रसंगी प्रथम श्रेय अपश्रेय त्याचे मानले जाणेही साहजिक आहे. म्हणून बाकीच्या घटकांना स्वतःला पूर्णपणे अलिप्त धरता येणार नाही. तसे असते तर एका माणसाच्या राजीनामा देण्याने आणि त्याची जागा दुसऱ्याने घेण्याने प्रश्न सुटले असते. एका सरकारच्या जागी दुसरे सरकार आल्याने प्रश्न राहिले नसते. असे होत नाही. तिथे सामूहिक जबाबदारीच्या भूमिकेचा अवकाश असतो. तो मोकळा सोडून चालत नाही. तो मोकळा सोडल्याने किंवा ती भूमिका मनापासून स्वीकारली जात नसल्याने दहशतवादासारख्या शत्रूशी लढण्यासाठी एकसंमतीचे धोरण ठरत नाही. जी ठरतात त्यात फटी राहतात. त्याचा फायदा हितशत्रू घेत असतात.
पाटलाच्या राजीनाम्याने देशात असलेले आपल्याच शासन यंत्रणेविषयीचा असंतोषाचा, नाराजीचा प्रतिपक्षाकडून होणाऱ्या टीकेचा धुरळा खाली बसेल. पुन्हा आहे तसेच पुढच्या पानावर सुरू राहील.पाटलांच्या राजीनाम्याचे शस्त्र वापरून नैतिकतेचे आदर्श सांगणाऱ्यांनी त्यांच्या अपयशाची चिकित्सा या देशाच्या जनतेसमोर मांडली पाहिजे. दहशतवादाला प्रतिबंध करण्यासाठी त्यांनी काय केले, काय करायला हवे होते, जे करायचे राहून गेले याचा कच्चा चिठ्ठा सादर केला पाहिजे.त्यांना पूरक असे अन्य घटकांकडून काय झाले किंवा झाले नाही, हेही स्पष्ट केले पाहिजे. राजीनामा मागणाऱ्यांनीही त्याची माहिती सरकारला विचारली पाहिजे.नाहीतर राजीनाम्यामागे राजीनामे येत जातील आणि समस्या, औषधोपचाराविना दाबून ठेवलेल्या आजारासारखी दिवसेंदिवस बळावत जाईल.राजीनाम्याबरोबर सगळे चिडीचूप होण्याची प्रथा समस्या सुटण्याच्या दृष्टीने उपकारक नाही.
शिवराज पाटील आपली जबाबदारी पेलण्यास असमर्थ, अपयशी ठरले, त्याचे अपश्रेय पक्षश्रेष्ठींचेही आहे. महत्त्वाच्या पदावर पक्षश्रेष्ठींनी एखाद्याची वर्ण लावण्याची विशेषतः कॉंग्रेसमधील घातक परिपाठही त्याला कारणीभूत आहे. त्याची नैतिक जबाबदारी पक्ष श्रेष्ठी स्वीकारणार नाहीतच, पक्षातील कुणाला त्याविषयी "ब्र' उच्चारण्याची हिंमतही होणार नाही. शिवराज पाटील लोकसभा निवडणुकीत पराभूत झाले होते. तरी लोकांच्या कौलाचा एकप्रकारे अनादर करून पक्षश्रेष्ठींनी त्यांना महत्त्वाचे गृह खाते दिले.निवडणुकांच्या माध्यमातून संसदेत पोचू न शकणाऱ्या एखाद्या अलौकिक कर्तृत्वाच्या व्यक्तीच्या ज्ञानाचा, अनुभवाचा देशाला उपयोग व्हावा, यासाठी त्यांना देश कारभारात सामावून घेण्याची तरतूद घटनाकारांनी करून ठेवली आहे. त्या तरतुदींचा वापर करून पाटलांना केंद्रीय मंत्रिमंडळात सामावून घेण्याइतपत त्यांचे अपवादात्मक कर्तृत्व, पक्षश्रेष्ठींची त्यांच्यावरची मर्जी, यापलीकडे काय ते देशाला गेल्या चार- साडेचार वर्षांत दिसले नाही. पक्ष श्रेष्ठींच्या मर्जीची किंमत देशाने किती चुकवायची?किमान ते अपेक्षेप्रमाणे जबाबदारी पार पडू शकत नाही हे वारंवार दिसून आल्यानंतर तरी पक्षश्रेष्ठींनी त्यांना पायउतार करण्याचे तारतम्य दाखवायला हवे होते. शेकडो लोक रक्तबंबाळ होईपर्यंत, अनेकांचे जीव जाईपर्यंत पाटलांना गोंजारत, त्यांचे लाड करण्याची आवश्यकता नव्हती. पक्षश्रेष्ठींच्या अंधभक्तीची कॉंग्रेसमधील प्रथा लोकशाही व्यवस्थेला आणि पर्यायाने देशहिताला बाधक आहे. नैतिकतेचे ढोल बडविणाऱ्यांमध्ये हे तथ्य स्वीकारण्याची हिंमत आहे का?
Saturday, November 29, 2008
थेट प्रक्षेपण किती योग्य ?
दहशतवाद्यांचा आजवरचा हा मोठा हल्ला मानावा लागेल. नव्या तंत्रज्ञानामुळे, विशेषतः दूरचित्रवाणीच्या माध्यमातून मुंबईतील थरारनाट्य सविस्तर पाहता आले. सर्वच वाहिन्यांवर या उत्पाताचे थेट प्रक्षेपण सुरू होते. वाहिन्यांचे पत्रकार, अन्य तज्ज्ञ यांची निवेदने, भाष्ये सुरू होती. जोडीला घडत चाललेल्या हल्ल्याची, प्रतिकारवाईची दृश्ये दिसत होती. बहुतेक वाहिन्यांनी संयमाने वार्तांकन केले.त्या त्या क्षणाला काय चालले आहे, याची माहिती समजत होती.तंत्रज्ञानातील प्रगतीचा हा लाभ आहे. तरी, दहशतवाद्यांच्या विरोधात चाललेल्या कारवाईचे थेट चित्रण दाखवणे योग्य आहे का,हा प्रश्न वारंवार मनाला बोचत होता.
हल्ला करणारे पूर्वनियोजन करूनच तो करणार. सुरक्षा, गुप्तहेर यंत्रणेतील त्रुटींचा ते फायदाही घेणार. हे सारे गृहीतच धरायला हवे. अशा प्रकारच्या घटनांनंतर लक्षात आलेल्या त्रुटी,उणिवा आदी दूर करून आपल्या यंत्रणा अधिक बळकट, कार्यक्षम बनवायला हव्यात. त्यातल्या संभाव्य फटी हेरून त्या वेळीच बुजवायला हव्यात. अधिक सावधानता बाळगायला हवी. हे सारे खरेच आहे. पण, या सर्व स्तरांवर वावरणारी माणसेच असतात. त्यामुळे कुठलीही व्यवस्था ही शंभर टक्के परिपूर्ण असू शकणार नाही, हेही समजून घ्यायला हवे. कुठेतरी एखादा कच्चा दुवा राहून जाऊ शकतो.त्याचा नेमका फायदा विध्वंसक घटक घेण्याचा प्रयत्न करणार. हे संकट एकाएकी समूळ नष्ट होणार नाही. अशा उपद्रवाचा मुकाबला करण्यासाठी जिथे जिथे शक्य असेल, तिथे तिथे कुठलीही फट राहणार नाही याची काळजी घेण्याची जबाबदारी प्रत्येकानेच आपली मानायला हवी. प्रसार माध्यमे त्याला अपवाद नाहीत. साऱ्या जगातील भल्याबुऱ्याचा पंचनामा करणाऱ्या माध्यमांनीही आपल्यावरील जबाबदारीची जाणीव ठेवायला हवी आणि ती त्यांच्या कृतीतून दिसायला हवी.
पळणाऱ्याची एक वाट असते, शोधणाऱ्याला हजार वाटा धुंडाळाव्या लागतात. माणसांच्या नृशंसपणे हत्या करणारे तीस चाळीस असेल,तरी त्याची नेमकी माहिती अशा हजार वाटा धुंडाळल्यानंतर कळते. मूठभर लोकांनी देशाला ओलिस धरले ,अशी संतापाची, आपल्याच यंत्रणाविषयी असंतोषाची भाषा बोलायला सोपी असते. घात करण्याचे नियोजन करून आलेल्यांच्या उद्देश, तयारीचा त्यांच्याविरुद्ध कारवाई करताना अंदाज नसतो. त्यांच्या हालचालींचा, त्यांनी चालविलेल्या कृत्यांचा माग काढीतच चढाईची कारवाई करावी लागते. मुंबईत दहशतवाद्यांच्या विरोधात कारवाई चालली असताना अनेक वाहिन्या त्या कारवाईचे थेट चित्रण दाखवीत होत्या. आपल्या देशातील करोडो सामान्य माणसे, नेते पुढारी ते बघत होते. तसे ते हल्लेखोरांनाही बघणे शक्य होते. म्हणजे एक प्रकारे हल्लेखोरांना त्यांच्याविरुद्ध चाललेल्या कारवाईची माहिती मिळण्याची सोय आयतीच उपलब्ध झाली असेल.अशी माहिती मिळाल्यावर ते स्वस्थ बसले असतील का? त्या माहितीचा उपयोग त्यांनी आपल्या जवानांविरुद्ध केला असेल. त्यांच्या कारवाईतून निसटण्याचे मार्ग शोधण्यासाठी केला असू शकेल. किंवा बिथरून जाऊन ओलिस धरलेल्यांबाबत ते अधिक नृशंसही बनले असतील. अशा अनेक शक्यतांना वाव आहे. वाहिन्यांचे हे प्रक्षेपण हल्लेखोरांना साह्यभूत आणि आपल्या जवानांना अडचणीचे ठरले असण्याची शक्यता आहे.
कारगिल युद्धाच्या वेळी सैन्यदलाने स्पष्ट निर्देश देऊनही वार्तांकनासाठी गेलेल्या एका वाहिनीच्या वार्ताहराने भारतीय सैनिकाच्या एका मोर्चाकडील दृश्ये दाखवली होती. ती दाखवल्यापासून अर्ध्या तासात तिथे पाकिस्तानी तोफांचा मारा सुरू झाला होता आणि तो मोर्चा भारतीय सैन्याला तिथून हलवावा लागला होता. वाहिनीवरची ती दृश्ये पाहून पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांनी ते "लोकेशन' शोधून काढले होते आणि त्यानुसार "टारगेट' निर्धारित केले होते,अशी माहिती एका लेखात त्यावेळी वाचल्याचे मला आठवते.
मुंबईच्या हल्ल्याच्या वेळी किंवा भविष्यातील अशा प्रसंगी वाहिन्यांवरून होणाऱ्या थेट प्रक्षेपणाचा उपयोग आपल्या शत्रूंना अधिक होऊ शकतो. आपल्या संरक्षकांना त्याची अडचण अधिक होऊ शकते. किंबहुना त्यांची स्वतःची सुरक्षितता धोक्यात येऊ शकते. देश-प्रजेच्या संरक्षणासाठी प्रसंगी प्राणाहुती देण्यासही आपले सैनिक तयार असतात,याचा अर्थ आपण वा माध्यमांनी त्यांच्यासाठी धोक्याचे सापळे निर्माण करण्यास प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरीत्या कारणीभूत ठरावे,असा नाही.ते समर्थनीय नव्हे. लोकांना काय चालले त्याची माहिती देण्यात वावगे काही नाही. ती देताना काही तारतम्य आणि संयम बाळगण्याची आवश्यकता आहे.नव्हे ते अपरिहार्य आहे. हे प्रसंग म्हणजे क्रिकेटचे सामने अथवा कसले कसले "आयडॉल्स'चे कार्यक्रम नव्हेत. यासाठी, कधीही असा प्रसंग उद्भवल्यास थेट प्रक्षेपणावर शासनाने काही निर्बंध घालावेतच.
Friday, November 28, 2008
बाबूजींचे निधन
1994 मध्ये पणजीला अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन भरले. त्यावेळी रवींद्र भट पहिल्यांदा भेटले. वयाने, अनुभवाने, कर्तृत्वाने खूपच मोठे, तरी आमच्याशी क्षणात अंतरंग मैत्री जुळवली.मनींची रहस्ये आमच्याकडे मोकळेपणाने उघडी केली, जसे युगानयगीचे मैत्र असावे. त्या क्षणी ते आमचेही "बाबूजी' झाले. ते नाते शेवटपर्यत त्यांनी जपले. ते असे अवचित निघून गेले; खरेच वाटत नाही !
वात्सल्यमूर्ती राम शेवाळकर पणजीच्या संमेलनाचे अध्यक्ष झाले. गोव्यात आले, की हायफाय व्यवस्था सोडून आम्हा "पोरांत' रमणारे, मायाळू नारायण सुर्वे त्यानंतरच्या परभणी संमेलनाचे अध्यक्ष झाले. बाबूजीनाही अध्यक्ष झालेले पाहायची इच्छा होती. ती फलद्रूप झाली नाही. आता तर तो विषयच संपला.
बाबूजींनाही अध्यक्ष व्हावेसे खूप वाटत होते.अहमदनगरच्या संमेलनात आपण अध्यक्ष होऊ, असे ते म्हणाले होते. तो योग जुळून आला नाही. अध्यक्ष होण्याचा मार्ग तसा सरळ नसतो. वाटेत काटे पेरणारे अनेकजण असतात. अनेकदा ते अगदी जवळचेच निघतात. बाबूजींना असाच काही अनुभव आला. त्यातला काही भाग त्यांनी सांगितला होता. काही बाबतीत त्यांनी मौन पाळले. त्यांना आलेला अनुभव त्यांना नाउमेद करून गेला, मन घायाळ करून केला; इतका,की नंतर त्यांना त्या विषयात स्वारस्य राहिले नाही. पुढे जेव्हा कधी भेटले, तेव्हा एक दोनदा हा विषय त्यांच्याकडे काढला होता. त्यांनी काही बोलणेच टाळले.
बाबूजींनी संमेलनाचे अध्यक्ष होणे काही पुणेकरांना नको होते. पुण्यातील माझ्या एका मित्राला मी विचारले होते, " साहित्याच्या दृष्टीने अध्यक्ष होण्याची पुरेशी साधना त्यांच्यापाशी असताना त्यांना विरोध का? त्यांच्याविषयी मला अनेक ठिकाणी लोकांमध्ये खूप आदराची भावना दिसते आहे. त्यांना मानणारे लोक मी पाहिले आहेत.'
त्याने इतकेच सांगितले, " पुण्याबाहेर त्यांची प्रतिमा खूप चांगली आहे. मानही आहे. पुण्यात त्यांना विरोध आहे.'
त्या विरोधाचे कारण काही त्याने सांगितले नाही. त्या न सांगण्यात काही दडले असावे.
अर्थात संमेलनाचे अध्यक्ष होता न आल्याने बाबूजींना किंवा त्यांच्या साहित्य साधनेला काही उणेपणा आलेला नाही. अशा प्रकारच्या सन्मानाच्या निवडी या नेहमीच केवळ गुणवत्तेला कौल देणाऱ्या असतात, असे नाही.अशा प्रक्रियांत काही फटी असतात. त्यांच्या वापराच्या शक्यतांचा कधी कधी एखाद्याच्या आवडी-नावडीनुसार अवलंब होतो.त्यातूनही एखादा बाबूजी असा सन्मानाला वंचित राहून जातो.
संतांचे चरित्र, वाङ्मय हाच व्यासंगाचा विषय करून वाङ्मयनिर्मिती करणारे बाबूजी हे मराठीतले एकमेव साहित्यिक असावेत, असे मला वाटते. संतांनी आपणाला जीवनादर्श दिले.समाजाचे आध्यात्मिकच नव्हे तर सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनही समृद्ध केले. त्यांच्या काळात नव्हे,तर आजही. वर्तमानकाळातही त्यांच्या जीवन-साहित्याची संबद्धता ठायी ठायी जाणवते.नव्याने परिशीलन करून तो अमूल्य ठेवा बाबूंजीनी समाजापुढे प्रस्तुत केला.पांडुरंगाला घास घेण्यासाठी नाम्याने केलेल्या आर्जवाच्या आंतरिक तळमळीने बाबूजींनी हे नवसर्जन केले. इंद्रायणी काठीचे ते आर्त आता कायमचे अंतरले !
Monday, November 24, 2008
केळेकरांना ज्ञानपीठ
अगदी अलीकडे केळेकर यांना भारत सरकारचा पद्मभूषण सन्मान जाहीर झाला.तेव्हा माझा एक मित्र मला म्हणाला,"जे लोक कोकणीला भाषा म्हणून मान्यता मिळवू शकतात, ते काहीही करू शकतात!
'नकाराची आणि विरोधाची भूमिका घेऊन कोकणीवाद्यांनी समाजात जो दुरावा आणि कडवटपणा निर्माण केला आहे, त्याची ही प्रातिनिधिक प्रतिक्रिया होय.जोवर या भूमिकेत बदल होत नाही,तोवर हा दुरावा आणि कडवटपणाही दूर होणार नाही, याचेही सूचन त्या प्रतिक्रियेत आहे.केळेकर यांच्या सन्मानाने कोकणीवाद्यांच्या गोटात आनंदाचे उधाण आले आहे. पण हा गोव्याचाच सन्मान आहे, या भावनेने सारे मतभेद विसरून आनंदाचे सार्वत्रिक भरते आल्याचे दिसत नाही, हे याच दुभंग स्थितीचे निदर्शक आहे.
केळेकर यांनी भरपूर साहित्य निर्मिती केली. आचार्य काकासाहेब कालेलकर यांचे सान्निध्य आणि वर्ध्याच्या आश्रमातील संस्कार यातून त्यांचे व्यक्तिमत्व घडले, असे सांगितले जाते. महात्मा गांधींचे विचार त्यांना प्राणभूत, असेही मानले जाते. गांधीविचारांचे दर्शन, आजच्या युगातही असलेली त्यांची यथार्थता सांगणारे लिखाण त्यांनी केले. गांधीविचारावर भाष्य करणारी अधिकारी व्यक्ती असा लौकिक त्यांनी प्राप्त केला. कोकणीला भाषेचा दर्जा मिळावा, यासाठी या भाषेतील साहित्य समृद्ध करण्याचे ध्येय त्यांनी उराशी जपले. आपल्या कोकणीतील स्वतंत्र लेखनाने, महाभारताच्या कोकणीत केलेल्या अनुसर्जनाने, सर्जकाच्या प्रेरणा -ऊर्मीविषयीच्या चिंतनशील लेखनाने त्यांनी कोकणीचे साहित्य समृद्ध करण्यात आपला मोठा सहभाग दिला.कोकणीच्या संदर्भात त्याचे भाषाविषयक कार्य दुर्लक्षिण्याजोगे निश्चित नाही.या सर्वांचाच विचार करून त्यांना ज्ञानपीठ दिले गेले असेल. पुरस्कारासाठी निवड करणाऱ्यांनी तेवढ्यापुरताच विचार केलेला असावा. परंतु गोव्यातील भाषावादाचे संदर्भ वगळून त्यांच्या साहित्याची चिकित्सा करणे गोमंतकीयांना शक्य नाही. विशेषतः ते गांधीविचारांचा पुरस्कार करणारे आणि त्याविषयी प्रचंड आत्मगौरव बाळगणारे असल्याने त्यांच्या मानाचे मूल्यांकन निखळ साहित्याच्या अनुषंगाने करता येणार नाही. कारण त्यांच्या लेखनातही त्यांनी गांधीविचारांशी प्रतारणा केलेली आहे.
गांधींनी सत्य, अहिंसा, सहिष्णुतेचा विचार सांगितला आणि आचरलाही. मानवजातीवर प्रेम करायला सांगितले, तिरस्कार नव्हे. केळेकर यांनी मराठीचा द्वेष केला. गोव्यात मराठी हवी म्हणणांना चाबकाने फोडले पाहिजे ,अशा शब्दांत मराठीविषयी, इथल्या मराठी भाषकांविषयी गरळ ओकली. गांधीजींच्या तत्त्वज्ञानाशी ही प्रतारणा नव्हे काय? ज्या भाषेने इथली संस्कृती जपली आणि जिच्या स्तन्यावरच केळेकर आणि त्यांच्यासारखे कोकणीतले अनेक म्होरके आणि पुढारी मोठे झाले, नामवंत बनले, त्यांनी मराठीविषयी गोमंतकीयांच्या मनात तिरस्कार पेरण्याचे, रुजविण्याचे काम केले. गांधीविचारांची झूल पांघरून तिरस्काराने अनेकांचे हृदये कलुषित केली. इतकी, की पुढची अनेक वर्षेही गोमंतकातील एका समुदायाच्या मनांतून तिरस्काराची बिजे निघता निघणार नाहीत. मांसाला चिकटलेल्या निखाऱ्यासारखी ही पेरणी झालेली आहे.
ज्ञानपीठ मिळाल्याने आता तरी तिला भाषा मानावी, असे त्यांनी म्हटले आहे. महाराष्ट्रातल्या काही विद्वानांनीही असेच मत प्रकट केले आहे. वर्षभरापूर्वी गोवा कला अकादमीच्या बैठकीत चर्चेच्या ओघात कोकणीचा विषय निघाला होता. रोमन कोकणीचे पुरस्कर्ते, त्रियात्रिस्ट आणि माजी सभापती तोमाझिन कार्दोज तिथे उपस्थित होते. कोकणीला साहित्य अकादमीची मान्यता फसवणुकीने मिळविण्यात आल्याचे त्यांनी ठणकावून सांगितले होते.कोकणीचे एक महान नेते उदय भेंब्रे यांनी त्यांना उत्तर देण्याचा निःशक्त प्रयत्न केला.तेव्हा, कोकणीची साहित्य परंपरा सांगताना रोमन कोकणी लेखक आणि त्यांच्या लेखनाचे संदर्भ दिल्याचे ठासून सांगत तोमाझिन यांनी त्यांना निरुत्तर केले होते.1985 ते 1987 या काळात झालेल्या भाषिक आंदोलनात, ज्या ख्रिश्चन समाजाच्या पाठबळावर कोकणीवादी जिंकले, त्यांचीही अशीच दिशाभूल करण्यात आली होती. तीही फसवणूक त्या समुदायाला आता कळून चुकली आहे. कोकणी चळवळ अशी मोठ्या असत्यावर आणि फसवणुकीवर आधारलेली आहे.कोकणी चळवळीतले अध्वर्यू असलेल्या केळेकर या असत्याच्या पापात वाटेकरी आहेत. हे सारे असत्य गांधींनी सांगितलेल्या सत्याच्या विचारात बसत नाही. केळेकर यांना ते चालले, तेव्हा त्याही तत्त्वाचा त्यांनी पाडावच केला.
काही महिन्यांपूर्वी उदय भेंब्रे यांनीच कोकणीचे प्रमाणीकरण होण्यासाठी आणखी पन्नास वर्षे जावी लागतील, असे विधान केले होते. त्यासाठी आणखी तीन पिढ्या बरबाद झाल्या, तरी त्याला इलाज नाही, असे उत्तरही त्यांनी दिले होते. जी भाषा प्रमाणरूपात येण्यासाठी पाच दशकांचा काळ जावा लागणार आहे, ती एका पुरस्काराने एका रात्रीत जागतिक दर्जाची भाषा कशी बनू शकते? गांधीविचारांत याचे काही उत्तर असल्यास, त्याचा शोध घ्यावा लागेल; मात्र केळेकरी विचारधारेत त्याचे उत्तर सापडते.
पंचवीसेक वर्षांपूर्वी केळेकर यांनी"नवप्रभा' दैनिकातील आपल्या स्तंभात असे लिहिले होते,"मराठी गोव्याची भाषा आहे,तर बा. भ. बोरकर यांना साहित्य अकादमीचा पुरस्कार का मिळाला नाही?'
एका भाषातज्ज्ञांने मांडलेला हा तर्क आहे.एखादी भाषा ही भाषा आहे की नाही हे भाषिक निकषवार नव्हे, तर पुरस्कारांच्या निकषावर ठरते. आणि पुरस्कार कसे मिळतात, याची अनेक उत्तरे अनेकांना ठाऊक असतात ! केळेकर यांना लागोपाठ, लगबगीने दिल्या गेलेल्या पुरस्कारांमागे, सन्मानांमागे असे काही रहस्य नसावे, अशी आमची,गांधीविचारांना स्मरून, समजूत आहे.
-------पणजी----
Wednesday, November 19, 2008
निचरा
पणजी ः दोन दिवसापूर्वी अकस्मात पाऊस झाला. त्या आदल्या संध्याकाळी काही टपोरे थेंब आकाशातून सांडले होते. वातावरणात उकाडा खूपच होता. रात्रीची झोपही आळसावून लांब थांबल्याचा अनुभव दोन रात्री आला. तो ताजा होता. अंगावर पडलेल्या त्या काही थेंबांनी पावसाच्या अवेळच्या फेरफटक्याची आपल्या परीने खरे तर कल्पना दिली होती. लक्षात किती जणांच्या आले कुणास ठाऊक ? रात्र सरताच तेही विस्मृतीत गेले. पुन्हा लक्षात राहिला तो हैराण करणारा उकाडाच.
आमच्या गोव्याला अशा उकाड्याची नवता नाही. अगदी कडाक्यांच्या थंडीच्या दिवसातही नको जीव करणारा उकाडा अनेकदा अनुभवावा लागलेला आहे. आता तर जागतिक तापमानच बदलते आहे. वातावरण बदलते आहे. त्यामुळे असे उकाड्याचे दिवस आणि मोसम आता नेहमीच असतील कदाचित !
पाऊस पडला आणि छान वाटले. खरे तर मराठी गीतांचा एक कार्यक्रम सुरू होता. त्याचवेळी बाहेर पावसाची सर लागली. आत "आंतर्बाह्य काव्यानंद' (कार्यक्रमाचे शीर्षक) आणि बाहेर जलधारा ! छानच सुयोग जुळून आला. शरीर-मनाला आतून बाहेरून सुखावणारा. त्या तेवढ्याशा पावसाने बाहेरच्या उकाड्याचा निचरा झालाच, घामेजून जाणाऱ्या शरीरालाही शीतळतेचा स्पर्श झाला. साहजिक मनालाही तजेला आला.
पाऊस अवचित कसा काय आला ?
या प्रश्नाची वैज्ञानिक उत्तरे अनेक असतील. दूर सागरात कमी दाबाचा पट्टा निर्माण झाल्यामुळे इथपासून ग्लोबल वॉर्मिंगच्या परिणामामुळे ऋतुचक्र विस्कळित झाले आहे, इथपर्यंत अनेक कारणांचा त्यात समावेश असू शकेल.
जीवन हे गुंतागुंतीचे असते. आता नव्या जागतिक व्यवस्थेत आणि नव्या जीवनशैलीमुळे हे गुंते वाढले आहेत. वेगवेगळ्या प्रकारचे ताणतणाव, अडचणी, व्यत्यय, बरीवाईट स्पर्धा यामुळे माणसाची मानसिक कोंडी होण्याचे प्रसंग, वेळ त्याची वारंवारता वाढलेली आहे. त्यातून बाहेर पडायचा मार्ग सापडेनासा होण्याची स्थिती अधिक घनदाटली आहे. अशा वेळी कोंदटलेपण आपले सारे मन आणि आपला अवकाश व्यापून राहते. त्यातून बाहेर पडण्यासाठी मन मोकळे करणे अपरिहार्य बनते.त्याची निकड इतकी अटीतटीची असते, की आपल्या हक्काचे माणूस, मित्र नाही भेटला तर कधी कधी अनोळखी माणसापुढेही मनातले भडाभड ओकायला होते.त्याचा वेळ प्रसंगही कुठलाही आणि कसलाही असू शकतो. असे अनुभव आपण स्वतः अनुभवले असतील किंवा कुणाला तरी अशा तऱ्हेने मोकळे होताना बघितले असेल.मनातल्या कोंदटलेपणाचा निचरा झाला की मग माणूस शांत होते.ती शांतता मिळविणे अगत्याचे होते, तेव्हा एरव्हीचे शिष्टाचाराचे,आपल्या रुबाब, प्रतिष्ठेचे काही संकेतही डावलले जाऊ शकतात.
माणसाच्या हस्तक्षेपामुळे असेल किंवा नैसर्गिक स्त्रोतांच्या अनिर्बंध वापरामुळे असेल, आवश्यक पथ्ये पाळण्याचे टाळून केलेली निसर्ग संपत्तीची लूटमार यामुळे असेल विश्वाचे मन आणि अस्तित्व कोंदटून गेले आहे. त्याचे निसर्गचक्र बिघडले आहे. त्यालाही निचरा करणे अपरिहार्य बनले आहे. त्यामुळे कधी अवेळच्या पावसाच्या रूपाने कधी वादळ- सुनामीच्या रूपाने तोही कोंदटलेपणातून मोकळा होऊ पाहतो आहे ! त्याने तो शांत होणार की अधिक अशांत बनून मानवजीवनात कायमची अशांती पेरणार आहे ?
प्रश्न मोठा चिंताजनक आहे.
Tuesday, October 28, 2008
शुभ दीपावली !
महागाई,मंदी, हिंसाचार, भ्रष्टाचार, अनाचार ... आदींच्या काळ्या सावल्यांचे थैमान सुरू आहेच. त्याने शरीर-मन थोडे बिचकल्यासारखे झाले आहे, थबकलेले नाही. दिवाळीसारख्या सणांमध्ये असे बळ असते, की काय नकळे!
शुभेच्छांची देवाणघेवाण जोरात आहे.मोबाईलसारख्या सेवांमुळे त्यांची माध्यमे वाढली आहेत. त्या प्रमाणात ही देवघेवही वाढली आहे.
आकाशदिवे, नक्षत्रे, लुकलुकणाऱ्या बल्बांच्या माळा यांच्या माध्यमातून प्रकाशाची आरास सुरू आहे. विश्वामित्राने चिडून जाऊन म्हणे एकदा प्रतिसृष्टी निर्माण करण्याचा प्रण केला होता. तो तडीस गेला नाही. दिवस मावळताच आता विद्युत्दीपांच्या आराशींमुळे नक्षत्रलोकच धरतीवर उतरल्याचा भास होऊ लागतो आहे! तेवढ्यापुरती एक प्रतिसृष्टी सध्या भासमान होत आहे.
शुभेच्छांची देवघेव, प्रकाशदीपांची आरास मन खुलविते आहे. हे बाह्योपचार आहेत.त्याने दर वर्षी जाळले जाणारे नरकासुर एकदाचे भस्मीभूत होऊन जातील, उजळणाऱ्या आसंमताखाली माणसांच्या वाटा निर्विघ्न होऊन कायम प्रकाशमान होतील, असे नाही. त्यांच्या पावलापुढचा काळोख संपून जाईल किंवा नव्याने त्या पावलांना काळोख घेरणार नाही, असेही नाही. निर्माण केलेली नरकासुराची प्रतिमा जाळता येते, नेमानेच ती जाळलीही जाईल, ज्यांच्या मनांतच नरकासुर वसतीला आला आहे, त्याला तिथून कोण आणि कसे हाकलून लावणार आहे? ते जिवंत "नरकासुर' जाळले जाणार नाहीत. त्यातल्या एखाद दुसऱ्या "नरकासुरा'चा बंदोबस्त झाला किंवा त्याची सद्दी संपली, तरी त्याची जागा घ्यायला नवे नवे "नरकासुर' समाजात तयारच आहेत. ती स्थिती सहजी बदलणारी नाही. बदलू नये, अशा तजविजीत कायम गुंतलेले "मोठे नरकासुर'ही आहेतच. हे सर्वच जण सामान्य जनांचे जगणे असह्य,अडचणीचे करीत आहेत. त्यांची चलती असेतोवर सामान्यांच्या जीवनात विपदा आणि दुःख हे राहणारच आहे. सद्गुणांची आणि त्याची कास धरणाऱ्यांची उपेक्षा, अवहेलना होत राहणार आहे. दुराचाराची त्यावर वरताण सहन करावी लागणार आहे.त्याचा ताप आणि वेदना सोसावी लागणार आहे. निराश करणारी, मनोधैर्य खच्ची करणारी ही परिस्थिती आहे. ही स्थिती टाळून जाता येणार नाही.तिला सामोरे जातच जीवनाची लढाई पुढे नेणे अपरिहार्य आहे. दिवाळी म्हणूनही साजरी करणे अगत्याचे आहे. बाह्योपचारांनी लगेच स्थिती पालटणार नाही. ते मनापासून केलेले जातात.ते मनोरम आहेत. म्हणून त्यांचा आदर आणि स्वीकार करण्याचे अगत्यही राहते.
दिवाळीची एक ज्योत मी माझ्या मनात लावतो. तिचा प्रकाश बाहेर फाकणार नाही. कुणाला तो दिसणार नाही. सभोवती सगळे निराश करणारे आहे. त्याचे प्रतिबिंब माझ्या मनात पडून माझे अंतर काळवंडून जाण्याचा जाण्याचा धोका आहे. त्याच्या प्रतिक्रियेपोटी ते नैराश्याच्या काळोखात हरवून जाण्याची भीती आहे. त्याचा सामना करण्यासाठी तिथला प्रकाश प्रखर,तेजोमय राहायला हवा. विपरित स्थितीचा मुकाबला करण्यासाठी प्रतिकाराचे बळ आणि मांगल्यावरील विश्वास दृढ राहायला हवा.मनाचे सामर्थ्य वाढविण्यासाठी ही ज्योत आहे.तशी ज्योत आपल्या प्रत्येकाच्या मनात उजळावी, तेवत राहावी, हीच माझी शुभेच्छा !
